Quản lý và bảo tồn di tích Champa ở Quảng Nam

Thứ hai - 04/05/2020 21:54
Tháp Chiên Đàn
Tháp Chiên Đàn

     HỒ TỊNH

     Sau ngày đất nước thống nhất, tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng (cũ) đã thấy được giá trị văn hóa to lớn của khu đền tháp Champa Mỹ Sơn và chuẩn bị cho công tác bảo tồn các di tích đặc biệt này. Từ năm 1982 đến năm 1992, trong chương trình hợp tác văn hóa Việt Nam - Ba Lan, kiến trúc sư Ba Lan Kazimier Kwiatkowski (Kazik) đã trực tiếp tham gia và chỉ đạo về mặt kỹ thuật. Ông vận dụng những nguyên tắc của trường phái trùng tu “Khảo cổ học” vào việc tu bổ khu đền tháp Mỹ Sơn, giữ gìn tối đa các yếu tố gốc, đồng thời không làm lẫn lộn các thành phần nguyên gốc với các thành phần mới đưa vào để chống đỡ, gia cường cho kiến trúc. Mỹ Sơn từ tình trạng là một phế tích bị bao phủ bởi cây rừng, qua 10 năm tu bổ đã phục hồi được một phần diện mạo ban đầu.

     Năm 1996, Bộ Văn hóa đã chỉ đạo lập hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO công nhận khu di tích Mỹ Sơn là Di sản Văn hoá thế giới, những công việc đầu tiên cho bộ hồ sơ đã được tiến hành. Năm 1998, kỷ niệm 100 năm nghiên cứu Mỹ Sơn, một cuộc hội thảo lớn đã được tổ chức tại Quảng Nam; một số vấn đề về bảo tồn và phát huy giá trị di tích Mỹ Sơn đã được các nhà khoa học quan tâm thảo luận, góp thêm nhiều ý kiến giá trị cho hồ sơ Mỹ Sơn. Tháng 12 năm 1999, hồ sơ khoa học về Mỹ Sơn đã được UNESCO xét duyệt, khu đền tháp Mỹ Sơn đã được ghi vào danh sách Di sản Văn hoá thế giới, đây là bước ngoặc quan trọng trong việc phát huy giá trị di sản văn hóa này, khách du lịch đến với Mỹ Sơn ngày càng nhiều, đòi hỏi cơ sở hạ tầng trong khu di tích phải được cải thiện để phục vụ du khách, đội ngũ CBCNV quản lý di tích cũng được tăng cường về số lượng và chất lượng. Từ đó đến nay, tại Mỹ Sơn đã có các chương trình hợp tác Italya – Việt Nam, Ấn Độ - Việt Nam thực hiện các dự án tu bổ và bảo tồn di tích, các nhóm tháp G, H, K đã được từng bước thực hiện. Cùng với việc tu bổ, gia cố các ngôi tháp, dự án của Italya cũng đã góp phần đào tạo cán bộ chuyên môn và nhân công trong lĩnh vực khảo cổ và trùng tu tháp Chăm.

     Năm 1991, Sở VH - TT Quảng Nam - Đà Nẵng đã thực hiện việc gia cố tu bổ nhóm tháp Chiên Đàn với kỹ thuật khoan neo và kiền các mảng tường bị nứt, đồng thời xây phục hồi, tái định vị một số vị trí trên thân tháp, kết quả đến nay tháp vẫn đững vững. Để phục vụ khách tham quan khu tháp Chiên Đàn, vào năm 1997, Bảo tàng Quảng Nam đã tổ chức trưng bày một số hiện vật đã khai quật được tại di tích. Vào cuối năm 2000, trong chương trình tôn tạo cảnh quan khu tháp Chiên Đàn, Bảo tàng Quảng Nam đã khai quật được nền móng của một phế tích và gần 100 hiện vật phía trước ngôi tháp giữa. Bộ sưu tập hiện vật này đã làm phong phú thêm cho di sản văn hoá Champa tại Quảng Nam, đồng thời thêm tư liệu cho các nhà nghiên cứu.

     Cuối năm 2000, Bảo tàng Quảng Nam đã đào thám sát chân tháp Khương Mỹ để chuẩn bị cho việc thiết kế tu bổ khu tháp. Kết quả đã phát hiện được một hệ thống trang trí chân tường bằng sa thạch được chạm trổ công phu; phần chân tường này đã bị vùi lấp hàng trăm năm nay. Việc tu bổ tháp Khương Mỹ được tiến hành, song bước đầu đã gặp trở ngại, chất lượng gạch mới sản xuất để xây bổ khuyết cho tháp không đảm bảo, đơn vị thi công đành phải đề nghị tạm dừng công trình. Sau một thời gian nghiên cứu, hiện nay công việc tu bổ di tích Khương Mỹ đang được tiếp tục thực hiện.
P1000105

     Các di tích Chăm Chiên Đàn, Khương Mỹ, từ trước năm 1997 do Bảo tàng tỉnh trực tiếp quản lý bảo vệ, đến tháng 01 năm 2001, Trung Tâm Bảo tồn Di sản di tích Quảng Nam được thành lập, việc quản lý các di tích trên được bàn giao cho Trung tâm BTDSDT Quảng Nam. Di tích tháp Bằng An do phòng VHTT huyện Điện Bàn trực tiếp bảo vệ và phát huy tác dụng. Mặc dù có bán vé phục vụ khách tham quan, song cả 3 di tích này đều thu không đáng kể, có tháng không đủ trả lương cho nhân viên bảo vệ. Do kinh phí địa phương hạn chế nên tháp Bằng An chưa được thường xuyên bảo quản, nhiều khi cây cối mọc rậm rạp che khuất di tích.

     Khu đền tháp Mỹ Sơn do huyện Duy Xuyên trực tiếp quản lý và khai thác. Nhờ có nguồn thu từ vé tham quan, địa phương đã tăng cường được lực lượng cbcnv, dần dần đã có đội ngũ hướng dẫn thuyết minh, kiểm kê bảo quản và lực lượng bảo vệ chuyên trách, giúp địa phương thực hiện tốt công tác quản lý DSVHTG Mỹ Sơn.

     Trên địa bàn tỉnh Quảng Nam còn có nhiều phế tích Champa quan trọng như Phật viện Đồng Dương - đã được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt - do huyện Thăng Bình trực tiếp quản lý; kinh thành Simhpura (Trà Kiệu) - di tích Quốc gia - do huyện Duy Xuyên trực tiếp quản lý. Ngoài ra hàng chục phế tích khác còn nằm trong lòng đất Hội An, Điện Bàn, Duy Xuyên, Thăng Bình, Đại Lộc, Quế Sơn, Phú Ninh, Tam Kỳ, Núi Thành… Bên cạnh đó một số giếng Chăm vẫn còn tồn tại ở vùng Hội An, Cù Lao Chàm, Núi Thành, Quế Sơn, Duy Xuyên… Các di tích này nằm trong khu dân cư nên việc quản lý, bảo vệ khá phức tạp. Một số phế tích bị xâm lấn xây dựng công trình, trồng cây, có phế tích bị kẻ xấu đào phá để tìm các tác phẩm điêu khắc bán cho giới sưu tầm đồ cổ…

     Trước yêu cầu bức thiết của công tác quản lý di tích, UBND tỉnh Quảng Nam đã ban hành Quy chế Quản lý di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh Quảng Nam quy định việc quản lý và phân cấp quản lý các di tích và danh thắng ở Quảng Nam. Cơ bản, các cơ quan chức năng ở tỉnh và một số huyện, thị xã đã thực hiện đúng nhiệm vụ của mình.

     Trong việc thực hiện trách nhiệm quản lý Nhà nước đối với các di tích trên địa bàn tỉnh, Sở Văn hóa Thông tin - nay là Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch - đã xây dựng quy hoạch tổng thể khu di tích Mỹ Sơn, tham mưu HĐND và UBND phê duyệt đề án tu bổ tôn tạo các di tích Quốc gia và di tích cấp tỉnh, từ đó hàng năm có nguồn kinh phí nhất định để tu bổ các di tích trên địa bàn tỉnh, tuy nhiên nhìn chung nguồn ngân sách do tỉnh cấp cho tu bổ di tích chỉ đáp ứng được một phần nhu cầu thực tế.

     Để bảo tồn tốt hơn các di sản văn hóa và tăng cường công tác quản lý di tích nói chung, theo chúng tôi, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:

     Ngoài trách nhiệm của ngành Văn hóa, cần tăng cường sự phối hợp giữa các ngành chức năng của tỉnh trong công tác quản lý, bảo vệ di tích, vận động nhân dân cùng chung sức bảo vệ di sản văn hóa nói chung và di tích Champa nói riêng. Sở VH,TT&DL phối hợp với các Sở, ban, ngành liên quan việc lập kế hoạch quản lý, tu bổ tôn tạo, phát huy tác dụng di tích, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, phòng chống mọi hành động xâm hại đến các di tích Champa và các hiện vật trong di tích, kịp thời ngăn chặn và xử lý những trường hợp đào phá phế tích Champa trên địa bàn tỉnh.

     Trong việc tu bổ di tích Champa, cần tiếp tục nghiên cứu và lựa chọn giải pháp kỹ thuật, vật liệu trùng tu phù hợp. Hiện nay các đơn vị đang thực hiện tu bổ di tích kiến trúc Chăm, kể cả các chuyên gia nước ngoài vẫn đang làm theo kiểu thể nghiệm. Tại khu tháp Mỹ Sơn, một số dự án tu bổ di tích đã được thực hiện từ những năm 80 của thế kỷ XX đến nay, về cơ bản cũng chỉ mới làm được một việc là giữ cho các công trình ở đây không bị tiếp tục hư hại, còn nói về kỹ thuật trùng tu thì những cách làm từ trước đến nay đều bộc lộ những yếu điểm riêng...

     Tại các tháp trong nhóm G, nhiều người nhận thấy các mảng tường được tu bổ, phục hồi có đường nét rất thô cứng, không hòa nhập được với các bộ phận kiến trúc nguyên gốc. Xét về độ bền vật liệu, viên gạch nào cũng có một lớp “áo” được tạo thành trong quá trình nung gạch, có độ cứng cao hơn bên trong viên gạch, có thể bảo vệ viên gạch chịu được tác động của thời tiết; khi viên gạch được mài toàn thân, tức là đã bóc đi lớp “áo” của viên gạch, độ bền của viên gạch đã bị giảm sút, mặt tường tháp được tu bổ sẽ nhanh chóng bị tác động tiêu cực bởi thiên nhiên. Thực tế cho thấy, nhiều vị trí trên các mảng tường ở khu tháp G đã bị lên mốc đen chỉ sau vài năm tu bổ, đó là chưa kể đến những vệt trắng xuất hiện do nguyên nhân “ra muối” ở một số viên gạch. Việc mài toàn bộ viên gạch còn làm kéo dài thời gian tu bổ, gây lãng phí nhân công. Cũng cần lưu ý rằng, mặc dù các giải pháp kỹ thuật trùng tu tháp Chăm của các chuyên gia Ba Lan vẫn còn những khiếm khuyết, tuy nhiên những công trình được tu bổ trong thời gian từ 1981 - 1990 đến nay, trải qua thời gian gần 30 năm vẫn còn đứng vững, phục vụ tốt cho du khách tham quan và nghiên cứu... Do đó cần tiếp tục nghiên cứu thành phần phụ gia trong đất sét để sản xuất gạch tu bổ tháp đủ chất lượng. Cân nhắc các giải pháp thi công tu bổ đồng thời nghiên cứu công nghệ bảo quản bề mặt tường tháp. Gần đây một nhà khoa học Việt Nam làm việc tại CHLB Nga cùng với một số cộng sự đã nghiên cứu thực nghiệm tại Mỹ Sơn và đề xuất phương pháp bảo quản bề mặt tháp bằng công nghệ plasma, đây là một hướng mới cần được quan tâm.

     Trong khi chờ các nhà khoa học tìm ra giải pháp công nghệ phù hợp để bảo quản tường tháp Champa, Ban Quản lý di tích Mỹ Sơn cần phải bảo dưỡng định kỳ các ngôi tháp, kiểm tra các vị trí tường tháp có nguy cơ và kịp thời gia cố, chống đỡ cấp thiết, tái định vị các viên gạch rơi để kéo dài tuổi thọ của tháp; thường xuyên phát dọn cây cỏ mọc trên tháp… Đồng thời, tỉnh cần phân cấp di tích về cho các địa phương quản lý, bảo vệ; tăng cường đào tạo chuyên gia về văn hóa, kiến trúc Chăm; cũng cố và kiện toàn bộ máy Ban Quản lý di tích tỉnh và địa phương đảm bảo năng lực, trình độ chuyên môn để đáp ứng nhiệm vụ.

     Hy vọng rằng, với sự nổ lực của ngành Văn hóa và sự chung tay góp sức của toàn xã hội, công tác quản lý và bảo tồn di tích Champa ở Quảng Nam sẽ có những thành tựu mới, góp phần hiệu quả vào việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của tỉnh nhà.

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Sự kiện tiêu biểu
« tháng 11/2020 »
T2 T3 T4 T5 T6 T7 CN
26272829303101
01020304050607
08091011121314
15161718192021
22232425262728
29300102030405
Thống kê
  • Đang truy cập7
  • Máy chủ tìm kiếm1
  • Khách viếng thăm6
  • Hôm nay443
  • Tháng hiện tại13,449
  • Tổng lượt truy cập752,681
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây